Koalicja antyturecka i Bitwa pod Lepanto, 7 października 1571 r.

Ekspansja Imperium Osmańskiego bez wątpienia stanowiła największe zagrożenie dla szesnastowiecznej Europy. Panowanie Sulejmana Wspaniałego było dla islamskiego mocarstwa okresem największego zasięgu terytorialnego. W roku 1526 armia Osmanów odniosła zwycięstwo nad Węgrami. Większa część królestwa Ludwika Jagiellończyka, w tym jego stolica Buda wpadła w ręce sułtana, zdobycze pozostały w rękach tureckich aż do załamania potęgi państwa Otomańskiego po Odsieczy Wiedeńskiej[1].  Sulejman podbił także wyspę Rodos, stanowiącą siedzibę Zakonu Joannitów[2] .  Pasmo sukcesów przerwała  śmierć monarchy w 1566 roku[3]. Nowy sułtan, Selim II kontynuował politykę podbojów, prowadzoną przez ojca. W latach 1570-1571 wojska osmańskie opanowały Cypr, ówczesną kolonię Republiki Weneckiej[4] .  W zbiorowej pamięci Chrześcijan szczególnie zapisała się obrona ostatniego bastionu Wenecjan na wyspie, czyli twierdzy Famagusta. Trwające niemal rok oblężenie zakończyło się upadkiem fortecy, a jej dowódca, Marco Antonio Bragadino trafił do niewoli, gdzie został brutalnie zamordowany[5]. Tragedia skłoniła Papieża Piusa V do zawiązania morskiego przymierza przeciw muzułmańskiemu agresorowi. Świętą Ligę, bo taką nazwę otrzymał sojusz, tworzyły: Państwo Kościelne, monarchia Filipa II Habsburga, na którą składały się: Hiszpania, Neapol, Sycylia, Sardynia, Niderlandy, Mediolan[6]. Pozostałymi aliantami była Republika Wenecka i Zakon Joannitów, zwany także maltańskim(Po opuszczeniu Rodos siedzibą braci- rycerzy stała się Malta).[7]

               Trzonem floty Ligi Świętej stały się Galeasy, Okręty mogące atakować wrogie jednostki za pomocą ognia artyleryjskiego(na Galeasach montowano około 60 dział[8]). Te nowoczesne statki miały wyeliminować z walk galery Osmanów, których atutami był napęd, zapewniany przez przykutych do wioseł niewolników oraz tarany zamiast armat[9].  Flotę Ligi stanowiło łącznie 316 statków. 6 Galeas wystawili wspólnie: Wenecjanie, Pius V, Hiszpanie, Republika Genui, Kawalerowie Maltańscy.[10]   Wymienieni sojusznicy zasili armadę także: 208 Galerami, 26 Galeonami(Kilkupokładowymi żaglowymi okrętami wojennymi o wyporności do 1600 ton, silnie uzbrojonymi w działa.[11]).   Oraz 76 mniejszymi jednostkami[12].  Naczelnym dowódcą koalicji mianowano Juana de Austrię, nieślubnego syna Cesarza Karola V, któremu królewski brat Filip II umożliwił awans społeczny[13]. Pod osobistym dowództwem de Austrii znajdowało się 12 tysięcy marynarzy i 20 tys. piechurów uzbrojonych w muszkiety.[14] Siłę ognia armady stanowiło 1800 dział[15]. Dla porównania armia turecka dysponowała 750 armatami.[16] O mobilności flotylli sułtana decydowała eksploatacja jeńców-galerników, co stanowiło słabość wojsk Selima II, gdyż więźniowie mogli zostać uwolnieni przez żołnierzy wroga podczas abordażu[17].  Artyleria Osmanów również nie dorównywała poziomowi technologicznemu wojsk przeciwnika. Tureccy strzelcy w większości posługiwali się łukami, choć Rusznica była znana w armii wyznawców Allacha, używało ich jedynie 2,5 tysiąca    Janczarów na ogólną liczbę 16 tys. zbrojnych[18]. Dowództwo nad armadą sułtana objął Muezzinazde Ali pasza.[19]

            Wśród wodzów Porty nie było zgody co do taktyki. Pertev Pasza, dowódca piechoty opowiadał się za odłożeniem walnego starcia do wiosny 1572 roku, jednak   Muezzinazde Ali pasza wydał rozkaz ataku w dniu  7 października 1571 roku[20].

            Siły obu stron podzieliły się na trzy eskadry[21]. Don Juan de Austria planował zepchnąć jednostki wroga w głąb portu Lepanto i zatoki Patras.[22]  Ali Pasza widział szansę na zwycięstwo jedynie w przypadku  wywabienia jednostek przeciwnika na otwarte morze.[23] Naczelny wódz Ligi Świętej przeprowadził jednak atak wyprzedzający[24].

            Technika walki polegała na zderzeniu się z jednostką przeciwnika, powodując połamanie się wioseł[25].  Atakujące się okręty były nie przerwanie ostrzeliwane przez wrogie załogi z łuków i broni palnej, tu przewaga technologiczna była po stronie wojsk Ligi Świętej[26].

            Turcy Podjęli próbę pierwszego ataku ze swego prawego skrzydła. Manewr jednak załamał się jednak pod ogniem chrześcijańskich Galeas.[27] To pierwsze starcie przyniosło flotylli sułtana stratę kilku statków.[28] Wówczas dowodzący prawym skrzydłem Osmanów Sirocco Pasza podjął próbę obejścia lewego skrzydła przeciwnika. W efekcie wywiązała się walka między jednostką paszy a okrętem Republiki Weneckiej, dowodzonym przez Antonia Barbarigo.[29]  Włoski admirał padł od strzały z tureckiego łuku, podobnie jak Kapitan Marco Contarini, zastrzelony z Rusznicy przez Janczara[30].  Atakowaną eskadrę zastąpiła inna grupa okrętów weneckich pod komendą Marco Quiriniego[31]. Wenecjanie okrążyli przeciwnika spychając go na ląd. W tym starciu śmierć poniósł Sirocco Pasza.[32]

            Naczelny dowódca armady Osmanów, Muezzinazde Ali Pasza poprowadził osobiście frontalny atak na wroga, dążąc do bezpośredniego starcia z Juanem de Austrią. Choć udało się staranować okręt Real, hiszpańska jednostka utrzymała się na powierzchni[33]. Nie powiodły się natomiast próby przechwycenia tureckich statków za pomocą abordażu[34].  Wysokie straty w ludziach po stronie Ligi Don Juan wypełniał uzbrajając przebywających również na okrętach chrześcijan galerników, dowódca obiecał im zwrócenie wolności na wypadek zwycięstwa.[35]

            Papież Pius V był nie tylko twórcą idei sojuszu państw katolickich przeciw islamskiemu agresorowi. Udział w walnym starciu wzięła także flota Państwa Kościelnego, dowodzona przez rzymskiego arystokratę Marco Antonio Colonnę.[36] Żołnierze Stolicy Apostolskiej przeprowadzili skuteczny rajd  na jednostki Pertev Paszy[37]. Wyeliminowanie tej eskadry pozbawiło osłony "Sułtana", flagowy okręt Imperium Osmańskiego. Bezpośredni atak na walczącego na pokładzie Sułtana Alego Paszę prowadziło jednocześnie trzech dowódców: Juan de Austria, Marco Antonio Colonna, Alvaro de Bazan- Hiszpan[38].  Turecki admirał, opuszczony przez podkomendnych został zmuszony do osobistej obrony swego statku przed żołnierzami hiszpańskimi. Ostatecznie   Muezzinazde Ali Pasza zginął od kuli, a jego odciętą głowę przekazano de Austrii[39]. Przypieczętowało to klęskę centrum tureckiej armady[40].

            Sytuacja wojsk chrześcijańskich była jednak trudniejsza na lewym skrzydle wroga, gdzie walczyły jednostki korsarskie dowodzone przez Ułudź Alego[41]. Tam eskadra Zakonu Joannitów poniosła znaczące straty(Turcy zdobyli między innymi okręt flagowy braci-rycerzy)[42]. Potyczka przyniosła wojskom Ligi Świętej stratę  12 statków i około 1000 żołnierzy[43].  Z bezpośredniego starcia wyłączono także jednostki Republiki Genui,[44] którymi dowodził Giovanni Andrea Doria[45]. Wskutek kontrataku Hiszpanów 21 okrętów Ułudź Alego zostało trwale uszkodzonych[46]. Osmański dowódca, wobec utraty 1/3 swoich jednostek i niebezpieczeństwa okrążenia przez flotę hiszpańską, wydał rozkaz odwrotu na pełne morze. W ten sposób okręty korsarskie stały się jedyną częścią flotylli Selima II, która uniknęła zniszczenia pod Lepanto[47].

            Wieczór 7 października 1571 roku przyniósł kres rzezi.  Trwające cztery godziny walki pochłonęły życie 40 tysięcy ludzi[48].Na samym okręcie Real z około 700 osobowej załogi poległo jej 90 procent, żagle wyszły z bitwy podarte, a statek ogólnie zdewastowany[49].

            Wielki sukces militarny odbił się szerokim echem w całej Europie.  Władze Republiki Weneckiej ogłosiły dzień 7 października świętem narodowym[50]. Pius V poświęcił dzień zwycięstwa Matce Boskiej Różańcowej[51]. Pierwotnie nazwano je Świętem Matki Boskiej Zwycięskiej.[52](Obecną nazwę tej kościelnej uroczystości nadał następca Św. Piusa V, Grzegorz XIII).[53] Choć Liga Święta odniosła wielkie zwycięstwo, z powodu wysokich strat sojusznicy nie podejmowali już żadnych wspólnych operacji.[54] Członków ligi podzieliły również sprzeczne interesy. Papież Pius V, który włożył tyle wysiłku w zjednoczenie państw swoich wiernych przeciw wrogowi z pod znaku półksiężyca, zmarł  1 maja 1572 roku.[55] Wenecjanie zawarli pokój z Osmanami już w dwa lata po Lepanto, akceptując utratę Cypru.[56] Filip II Kontynuował wojnę, jednak gdy Turcy opanowali Tunis, i Hiszpanie zakończyli konflikt w roku 1578[57]. Klęska pod Lepanto  zahamowała ekspansję imperium Ottomańskiego. Potęga państwa Sułtanów została odtworzona dopiero w połowie XVII wieku, gdy faktyczną władzę w Istambule objęli Wezyrowie z rodu Köprülü.[58]

            Powróćmy jednak do różnic technicznych dzielących floty przeciwników z pod Lepanto. Edmund Kosiarz, autor książki "Bitwy morskie"  w następujący sposób opisuje Galerę: Okręt z ostrodennym kadłubem, pokryty pokładem od dzioba do rufy[59]. Galera była jednostką smukłą, o niskiej burcie wznoszącej się metr ponad wodę.[60]   Długość wspomnianych statków wynosiła od 40-50 m, natomiast szerokość między 10 a dwunastoma metrami.[61] Pozwało to na zanurzenie jednostki na głębokość mniej-więcej 2 metrów.[62] Załoga takiej  długiej na 40 metrów galery   składała się ze 120, a maksymalnie 250 wioślarzy[63], przy czym  jedno wiosło stanowiło miejsce służby 3-5 żołnierzy[64]. Napędem pomocniczym okrętu był żagiel, począwszy od XV wieku rozpinany na dwóch masztach.[65] Galeasy, o których już tu wspominałem, były w pewnym sensie rozwinięciem i unowocześnieniem galer. Długość galeas wynosiła około 70 metrów, szerokość od 10 do 12 m[66]. Na takiej jednostce znajdowało się 70 wioseł obsługiwanych przez 500 osób[67]. Było to spowodowane faktem, że manewrowanie największymi wiosłami wymagało siły nawet 10 ludzi[68].  Jednakże na tego typu statkach coraz większe znaczenie kosztem wioseł zyskiwał żagiel.  Na galeasach instalowano już trzy maszty z żaglami trójkątnymi[69]. By ułatwić ich obsługę, umieszczano wioślarzy pod pokładem, odwrotnie niż na galerach[70].

            Oprócz ostrzału z dział w Bitwie pod Lepanto zastosowano znane już od czasów starożytnych sposoby walki na morzu: Abordaż, taranowanie, łamanie wioseł.[71]

            Edmund Kosiarz przedstawił  w swoich "Bitwach morskich" następujące dane o siłach wystawionych przez obie strony do boju pod Lepanto: Imperium Osmańskie- 250 galer z około 75 000 ludzi na pokładzie.[72] Liga Święta- mniej więcej 200 okrętów(W tym 6 Galeas)[73]. Jeśli zaś chodzi o samo starcie zbrojne, autor pozostawił następujący opis: Armady obu stron stały naprzeciw siebie w linii szyku czołowego, lekko wygiętego skrzydłami do przodu[74]. Pierwsze uderzenie Alego Paszy Chrześcijanie odparli salwą artyleryjską, dzięki czemu już w pierwszej fazie bitwy Flotylla Osmanów utraciła kilka galer.[75] Mimo początkowej przewagi wojsk tureckich,  dowódcy ligi zrobili właściwy użytek z broni palnej, znaną gorzej w państwie Selima II.[76] Sirocco Pasza, rządca Aleksandrii usiłował okrążyć lewe skrzydło przeciwnika dowodzona przez Antonia Barbariga.[77] Dzięki posiadaniu broni palnej starcie okazało się zwycięskie dla ligowców[78], choć, jak pisałem wyżej, ta faza walnego starcia kosztowała życie   obu dowódców.  O uzyskaniu przewagi przez armadę koalicji zdecydowało wprowadzenie w odpowiednim momencie do walki odwodu, eskadry markiza Santa Cruz[79]. Ostatecznie naczelny dowódca flotylli sułtańskiej poległ, a reszta armady z Uluch (Ułudź) Alim na czele opuściła pole bitwy.[80]

            Bój pod Lepanto trwał mniej-więcej cztery godziny i kosztował państwo Ottomanów utratę około 60 jednostek, 27  tysięcy poległych, 5 tys. jeńców.[81] Straty po stronie zwycięzców wyniosły: 12 statków, 8000 żołnierzy.[82]

            Jak wspominałem już wcześniej, wielki triumf chrześcijańskiej Europy pod Lepanto choć nie przyniósł korzyści terytorialnych, zahamował ekspansję islamskiego mocarstwa na resztę XVI stulecia.[83] Edmund Kosiarz odnotował również, że Bitwa pod Lepanto stanowiła ostatnie wielkie zwycięstwo floty wiosłowej, choć tego typu jednostki nadal wykorzystywano w operacjach bojowych.[84]            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bibliografia

1. Encyklopedia PWN.  https://encyklopedia.pwn.pl. 14. 11.017.

2. Focus Historia ekstra, numer 4/2016.

 3. Gryczyński Michał: Poczet Papieży, Poznań 2005.

4. Imperium Osmańskie VS Chrześcijanie, Pilot Productions 2011. 

5. Kosiarz Edmund: Bitwy morskie, Gdańsk 1964.

6. Mała Encyklopedia Wojskowa, Warszawa 1967, tom I.

7. Multimedialna Encyklopedia Powszechna Edycja 2007.

8. Na odsiecz Wiedniowi: reżyseria Smolińska Lucyna, Sroka Mieczysław, 1983.

9. Wójcik Zbigniew: Historia powszechna XVI-XVII wieku, Warszawa 1967.

 

 

---

[1] Zbigniew Wójcik: Historia powszechna XVI-XVII wieku. Warszawa: państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968. 

[2] Serial dokumentalny  "Ottomans  versus Christians", Pilot Productions Episode 5, 2011. W Polsce emitowany przez Discovery World.

[3] Bitwa pod Lepanto w: Atlasie bitew Multimedialnej Encyklopedii Powszechnej PWN, edycja 2007.

[4] Serial dokumentalny  "Ottomans  versus Christians", Pilot Productions Episode 5, 2011. W Polsce emitowany przez Discovery World.

 

[5] Serial dokumentalny  "Ottomans  versus Christians", Pilot Productions Episode 5. W Polsce emitowany przez Discovery World.

[6] Bitwa pod Lepanto w: Atlasie bitew Multimedialnej Encyklopedii Powszechnej PWN, edycja 2007.

[7] Serial dokumentalny  "Ottomans  versus Christians", Pilot Productions Episode 5, 2011. W Polsce emitowany przez Discovery World.

[8] Galeasa. W:Mała Encyklopedia Wojskowa. Tom I. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1967, s. 435-436.   

[9] Galera. W: Encyklopedia PWN.

[10] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.31. 

[11] Galeon. W: Encyklopedia PWN.

[12] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.31. 

[13] Jak wyżej.

[14] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.30. 

[15]  Jak Wyżej.

[16] Dalej Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.30.

[17] Jak wyżej.

[18] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.31.

[19] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.31.

[20] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.31-32.

[21] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.32.

[22] Jak wyżej.

[23] Dalej: Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.32.

[24] Jak wyżej.

[25] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.33.

[26] Jak wyżej.

[27] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.34.

[28] Jak wyżej.

[29] Dalej: Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.34.

[30] Jak wyżej.

[31] Dalej: Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.34.

[32] Jak wyżej.

[33] Dalej: Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.34.

[34] Jak wyżej.

[35] Dalej: Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.34.

[36] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.35.

[37]  Jak wyżej.

[38] Dalej: Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.35.

[39]  Jak wyżej.

[40] Dalej: Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.35.

[41] Jak wyżej.

[42] Dalej: Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.35.

[43] Jak wyżej.

[44] Dalej: Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.35.

[45] Bitwa pod Lepanto w: Atlasie bitew Multimedialnej Encyklopedii Powszechnej PWN, edycja 2007.

[46] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.35.

[47] Jak wyżej.

[48] Serial dokumentalny  "Ottomans  versus Christians", Pilot Productions Episode 5, 2011. W Polsce emitowany przez Discovery World.

[49] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.36.

[50] Serial dokumentalny  "Ottomans  versus Christians", Pilot Productions Episode 5, 2011. W Polsce emitowany przez Discovery World.

[51] Bitwa pod Lepanto w: Atlasie bitew Multimedialnej Encyklopedii Powszechnej PWN, edycja 2007.

[52] Michał Gryczyński: Poczet Papieży, wydawnictwo Publicat, Poznań 2005,s.203.   

[53] Michał Gryczyński: Poczet Papieży, wydawnictwo Publicat, Poznań 2005,s.205. 

[54] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.36.

[55] Michał Gryczyński: Poczet Papieży, wydawnictwo Publicat, Poznań 2005,s.203. 

[56] Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.36.

[57]  Jak wyżej.

[58] Film "Na odsiecz Wiedniowi", reżyseria Lucyna Smolińska i Mieczysław Sroka,1983.

[59] Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.41.

[60] Jak wyżej.

[61] Dalej: Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.41.

[62] Jak wyżej.

[63] Dalej: Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.41.

[64] Jak wyżej.

[65] Dalej: Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.41.

[66] Jak wyżej.

[67] Dalej: Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.41.

[68] Jak wyżej.

[69] Dalej: Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.41.

[70] Jak wyżej.

[71] Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.44. Por Focus Historia ekstra nr4/2016 sierpień-wrzesień, Dariusz Milewski Starcie cywilizacji,s.33.

[72] Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.60.

[73] Jak wyżej.

[74] Dalej: Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.60.

[75] jak wyżej.

[76] Dalej: Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.60.

[77] Jak wyżej.

[78] Dalej: Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.60.

[79] Jak wyżej.

[80] Dalej: Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.60.

 

[81] Dalej: Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.60.

[82] Jak wyżej.

[83] Film "Na odsiecz Wiedniowi", reżyseria Lucyna Smolińska i Mieczysław Sroka,1983.

[84] Edmund Kosiarz, Bitwy morskie, Gdańsk 1964, s.60.