Konklawe 1458 roku we wspomnieniach Piusa II

 

            Zapewne wielu ludzi zapytanych z czym kojarzy się im wybór papieża wymieni charakterystyczne obłoki czarnego lub białego dymu, unoszące się z komina Kaplicy Sykstyńskiej lub niepowtarzalną atmosferę tajemniczości. Czy jednak ten niewątpliwie legendarny sekret jest strzeżony równie zazdrośnie w przypadku każdego konklawe? Papież Pius II, sprawujący pontyfikat w latach 1458-1464, pozostawił po sobie pamiętniki, w których przedstawił także okoliczności objęcia tronu piotrowego. Na podstawie przekazu w 2006 roku zrealizowano film pt Konklawe , w reżyserii Christopha Schwere. W rolę przyszłego biskupa Rzymu wcielił się Brian Blessed.

Pius II, Pintoricchio(domena publiczna)

                              

Rzym i Europa czekają na papieża

 

Francja wciąż świętująca zwycięstwo w trwającej faktycznie ponad wiek Wojnie Stuletniej. Wojska Turków Osmańskich wkraczające do Konstantynopola. W dniu śmierci papieża Kaliksta III(6 sierpnia 1458 roku), te dwa obrazy spędzały sen z powiek każdego europejskiego władcy i prowokowały dwa niezwykle ważne pytania: Czy ktokolwiek zdoła zatrzymać zbrojny pochód wyznawców Islamu na zachód kontynentu? W jaki sposób zostaną zaspokojone ambicje Karola VII Walezjusza, niewątpliwie rozbudzone w wyniku triumfu nad Anglikami? Brak władcy nie służył również mieszkańcom Wiecznego Miasta, tym bardziej, że podczas trwającego 3 lata pontyfikatu Kaliksta w Rzymie osiadło wielu jego krewnych oraz rodaków z terenów obecnej Hiszpanii(wówczas Królestwa Aragonii). Na wieść o zgonie następcy św. Piotra rzymianie wylegli na ulice, prowokując starcia z Katalończykami, jak nazywano nad Tybrem „intruzów” z Półwyspu Iberyjskiego.

Papież Kalikst III (domena publiczna)

 

 

 

Dla kogo tiara?

W konklawe wzięło udział 18 z 26 żyjących kardynałów: Giorgio Fieschi, kardynał biskup Ostii i Velletri, prodziekan Kolegium kardynałów Bessarion, kardynał biskup Tusculum, Izydor z Kijowa, kardynał biskup Sabiny, Guillaume d'Estouteville, arcybiskup Rouen, Juan de Torquemada, członek zakonu dominikanów; administrator diecezji Palestrina, Antonio de la Cerda, biskup Leridy, Latino Orsini, administrator archidiecezji Bari, Alain de Coëtivy, biskup Awinionu, Filippo Calandrini, biskup Bolonii, Pietro Barbo, biskup Vicenzy, Luis Juan del Mila y Borja, administrator diecezji Segorbe: legat apostolski w Bolonii, Juan de Mella, biskup Zamory, Giovanni Castiglione, biskup Pawii, Enea Silvio Piccolomini, biskup Warmii, administrator diecezji Sieny, Giacomo Tebaldi, arcybiskup Neapolu, Prospero Colonna, protodiakon, Kolegium Kardynałów, Jaime z Portugalii, administrator archidiecezji Lizbona i diecezji Patos, Rodrigo Borgia, wicekanclerz Kościoła Rzymskiego.

            Który z wymienionych hierarchów miał największe szanse, by stanąć na czele Kościoła i „Ojcowizny św. Piotra”, jak oficjalnie nazywano Państwo Kościelne? By odpowiedzieć na to pytanie należy ponownie zwrócić uwagę na wzmiankowane wyżej problemy polityczne. Jeśli przyjąć, że sprawą pierwszorzędną dla przetrwania zachodniej cywilizacji było uśmierzenie zagrożenia tureckiego, konieczna wydawała się organizacja krucjaty. Zgodnie z powyższym tokiem rozumowania Stolica Apostolska potrzebowała zwierzchnika majętnego, zdolnego wystawić liczną i dobrze uzbrojoną armię, o rozległych koneksjach, ułatwiających pozyskanie sojuszników w przyszłej wojnie z niewiernymi. Wobec powyższego faworytem  wydawał się najbogatszy członek Świętego Kolegium, spokrewniony z francuskim domem panującym, czyli Guillaume d'Estouteville. Nie należy jednak zapominać o wspomnianej już obawie przed francuską dominacją  w Italii. Nikt nie wątpił, że zwycięstwo biskupa Rouen może wyłącznie rozbudzić mocarstwowe aspiracje Karola Zwycięskiego. Oprócz tego błędem byłoby z pewnością pomijanie w kalkulacjach swoistego „patriotyzmu” Włochów w stosunku do instytucji papiestwa. Stanowisko to można właściwe streścić w stwierdzeniu „Chcemy papieża rzymianina lub z Półwyspu Apenińskiego”.  Trudno się więc dziwić, że po pontyfikacie Kaliksta III (wszak Hiszpana z pochodzenia), wizja tiary na skroniach kolejnego cudzoziemskiego prałata była wprost nie do przyjęcia dla italskich hierarchów kościelnych oraz polityków. Stąd przywódcy Mediolanu, Neapolu i Genui zawarli coś w rodzaju koalicji na rzecz wyboru biskupa Fermo nazwiskiem Domenico Capranica. Na nieszczęście dla promotorów niedoszły faworyt konklawe zmarł dwa dni przed rozpoczęciem obrad w wyniku silnej gorączki. Miał 58 lat.

          

            Kardynał Domenico Capranica, obraz Pintorichia Podróż Eneasza Sylviusza Piccolominiego na Sobór w Bazylei(domena publiczna)

Gra o tron

 

Konklawe rozpoczęło się 16 sierpnia 1458 roku. Procesu wyborczego nie wszczęto jednak natychmiast. Pierwszą czynnością elektorów było podpisanie tzw. kapitulacji wyborczej, swego rodzaju listy działań, których podjęcia oczekiwano od przyszłego papieża. Opisaną instytucję można porównać do Pacta Convernta w nowożytnym państwie polsko-litewskim.  Kapitulacja z 1458 roku zakładała między innymi organizacja krucjaty antytureckiej, konsultowanie z kardynałami zmian personalnych w kurii rzymskiej.

Do 1 głosowania doszło 18 sierpnia 1458 roku. Największe poparcie uzyskali dwaj Włosi, Calandrini oraz Piccolomini(obaj po 5 głosów). Żaden z pozostałych elektorów nie otrzymał więcej niż 3 preferencje.    Po zakończeniu pisemnego głosowania wszczęto intensywne negocjacje na rzecz pozyskania rozproszonych głosów poprzez akces(procedura polegająca na ustnym przeniesieniu wcześniejszego głosu  na innego kandydata). Ambitni hierarchowie  nie powstrzymywali się także od agitacji na rzecz siebie samych. Podobno następujący kardynałowie jawnie ubiegali się o tiarę: d'Estouteville. Barbo, Castiglione, de la Cerda.  Kardynał z Rouen miał nawet uciekać się do przekupstwa, obiecując swojemu rodakowi, biskupowi Awinionu, urząd wicekanclerza. Ówczesny purpurat ze Sieny odnotował na ten temat następującą ciekawostkę: Korupcyjne negocjacje miały odbywać się w latrynach. Losy konklawe zaczęły się ważyć w godzinach wieczornych 18 sierpnia. Kardynał z Rouen wydawał się już pewny pozyskania poparcia następujących współbraci: Izydor z Kijowa, Bessariona, Fieschi, Torquemady, de Coëtivy, Colonny, Castiglione i Borgii. Wydawało się, że Francuzowi brakuję już tylko jednego głosu do osiągnięcia tronu, zatem stronnicy purpurata liczyli, że Calandrini,  Orsini oraz Tebaldi zaprzestaną daremnego, ich zdaniem oporu. Radość w obozie faworyta była jednak przedwczesna. Pietro Barbo wzywał rodaków do zgodnego poparcia Piccolominiego, jako jedynego Italczyka mającego  szanse na zwycięstwo. Sam kandydat umiejętnie wykorzystał głęboko skrywany lęk swoich zwolenników przed ponowną niewolą awiniońską(przeprowadzką następcy św. Piotra do Francji) w wypadku porażki. Kardynał ze Sieny ujawnił także korupcyjne praktyki rywala. Wówczas  Orsini, Castiglione, Calandrini, Fieschi oraz Tebaldi zdecydowali się zmienić front, z kolei Rodrigo Borgia zaczął się wahać. Zapewne przyszły Aleksander VI obawiał się o swoją pozycję, wszak d'Estouteville miał obiecać pełniony dotąd przez nepota zmarłego papieża stanowisko wiernemu rodakowi biskupowi Awinionu. W porannym głosowaniu 19 sierpnia 9 elektorów poparło Piccolominiego, 6 jego oponenta z Rouen. 3 głosy przypadły innym kandydatom. Przystąpiono więc do rozstrzygnięcia wyborów poprzez akces. Procedurę rozpoczął Borgia, który oświadczył, że przenosi swój głos na Piccolominiego. Identyczne oświadczenie padło z ust Tebaldiego. Obserwujący tę sytuację d'Estouteville całkowicie uległ panice. Na widok powstającego kardynała Colonny Francuz, przy pomocy popierającego go Bessariona, rzucił się na protodiakona chcąc zmusić go do powrotu na miejsce. Colonna uwolnił się z uścisku krzycząc teatralnie:  Ja również głosuję na kardynała ze Sieny i czynię go papieżem!.  W ten sposób głosowanie zostało zakończone. Elekt przyjął wybór jako Pius II. Wkrótce imię nowego papieża ogłoszono wiernym. Uroczysta inauguracja pontyfikatu, połączona z koronacją Piusa, odbyła się 2 września 1458 roku.

Bibliografia

Źródła:

Pius II, Pamiętniki, wydawnictwo Michalineum, z wydania krytycznego Adriana Van Heck przełożył Bp Julian Wojtkowski, Marki 2005.

Opracowania:

Eubel Konrade, Hierarchia Catholica, vol. II,  Padua 1914-1960.

Pastor Ludwig von, History of the Popes from the close of Middle Ages,  vol. III, London 1900.

Netografia:

Sede Vacante 1458, http://www.csun.edu/~hcfll004/SV1458.html, dostęp 16.11. 2020.

S. Miranda, Cardinals of the Holy Roman Church, http://cardinals.fiu.edu/conclave-xv.htm#1458, dostęp 16.11. 2020.