Papieże XX wieku a Polska. Cz.II, od Piusa XII do Jana XXIII

Pius XII(dawniej Eugenio Pacelli) został papieżem 2 marca 1939 roku. Stąd pierwsze 6 lat jego pontyfikatu minęło w warunkach II Wojny Światowej. Dotyczyło to również jednej z pierwszych decyzji Piusa XII odnośnie Kościoła w Polsce. Papież mianował administratorem diecezji chełmińskiej ordynariusza gdańskiego Carla Marię Spletta. Stanowiło to naruszenie artykułu IX konkordatu zawartego w 1925, ponieważ rządy nad polskim biskupstwem objął hierarcha, którego stolica znajdowała się poza granicami państwa(Gdańsk był wówczas Wolnym Miastem)[1]. Nominacja biskupa Spletta w przyszłości posłuży Tymczasowemu Rządowi Jedności Narodowej do uznania konkordatu za nieobowiązujący na skutek bezprawnych działań Stolicy Apostolskiej[2]. W 1946 roku Pius XII utworzył Archidiecezję Gnieźnieńsko-Warszawską. Jej metropolitą został prymas August Hlond[3]. W tym samym roku metropolita krakowski Adam Sapieha otrzymał kapelusz kardynalski[4]. Pius XII okazał promotorem awansu Stefana Wyszyńskiego w hierarchii kościelnej. Urodzony w Zuzeli kapłan w 1946 został mianowany biskupem lubelskim, dwa lata później metropolitą gnieźnieńsko-warszawskim i Prymasem Polski. Wreszcie jesienią 1952 roku prymas otrzymał godność kardynalską, choć wskutek represji reżimu Bolesława Bieruta wobec Kościoła, uwieńczonych uwięzieniem Wyszyńskiego, odebrał on purpurowy kapelusz dopiero 5 lat po nominacji[5]. Za czasów pontyfikatu Piusa XII pracę w Kurii Rzymskiej rozpoczęło dwóch polskich duchownych. Byli to: Bolesław Filipiak, od 1947 audytor Roty Rzymskiej, czyli najwyższego kościelnego trybunału apelacyjnego[6]. Natomiast 5 lat później pracę w Papieskiej Komisji ds. Kinematografii i Radia, przekształconej później w Papieską Komisję ds. Środków Społecznego Przekazu rozpoczął ks. Andrzej Maria Deskur[7]. W roku 1954 opublikowano w Rzymie książkę Papież Pius XII a Polska:1939-1949:przemówienia, listy, komentarze. Opracowania dokonał Kazimierz Papée, ówczesny ambasador RP przy Stolicy Apostolskiej z ramienia rządu na uchodźstwie[8]. 4 lipca 1958 Pius XII mianował Ks. Karola Wojtyłę biskupem pomocniczym Krakowa[9].  Była to zapewne jedna z ostatnich decyzji personalnych papieża, który zmarł 9 października tego samego roku.

            Z powodu kontrowersji dotyczących postawy Piusa XII wobec Holokaustu formy upamiętnienia tego papieża w Polsce ograniczają się do publikacji badających wzmiankowany wyżej problem. Za przykład niech służy tekst Bogdana Kędziory dla magazynu Niedziela[10]. Również w 2024 roku, nakładem wydawnictwa Instytutu Pamięci Narodowej ukazała się publikacja  Papież Pius XII w propagandzie komunistycznej w Polsce 1945-1958 autorstwa Marcina Sanaka[11]. Wyjątek od wspomnianej reguły stanowi opublikowana w 2014 polska edycja książki Pasterz Świata, pióra Louisa de Wohla. Niemniej ta fabularyzowana biografia Piusa XII, w odróżnieniu od dwóch wspomnianych poprzednio publikacji, stanowi hagiografię, nie zaś tekst polemiczny[12]      

Pontyfikat Jana XXIII(1958-1963) kojarzy się głównie z faktem zwołania Soboru Watykańskiego II. Niemniej Angelo Giuseppe Roncalli Już od dziecka odczuwał silną więź z kulturą polską. Witając biskupów znad Wisły na pierwszej sesji Soboru papież wspomniał pewną „czcigodną osobę”, poznaną jeszcze w rodzinnym Sotto il Monte, która zaszczepiła mu wielki podziw dla twórczości Henryka Sienkiewicza. Sam Angelo miał szczególnie podziwiać Michała Wołodyjowskiego[13]. „ Czcigodną osobą”, o której wspomniał papież był zapewne jego stryj, Zaverio Roncalli[14]. Sam przyszły papież zawierzył swoje kapłaństwo św. Stanisławowi Kostce[15]. Ksiądz Roncalli po raz pierwszy pojawił się w Polsce jeszcze w 1912 roku. Odwiedził wówczas Kraków i Wieliczkę. Druga wizyta miała miejsce 17 lat później. Ówczesny delegat apostolski w Bułgarii zwiedził wówczas Warszawę, Częstochowę, Poznań i Gniezno[16]. Podczas II Wojny Światowej arcybiskup Roncalli, ówczesny delegat apostolski w Turcji i Grecji udzielał pomocy uchodźcom pochodzącym m. in. z Polski. Gdy w latach 1944-1953 późniejszy Jan XXIII pełnił funkcję nuncjusza w Paryżu, w roli sekretarza towarzyszył mu pochodzący z diecezji łomżyńskiej ksiądz Bolesław Szkiłądź. Zyskał on wielką sympatię przyszłego papieża, niemniej nie chcąc opuszczać Francji, polski duchowny nie kontynuował swojej posługi u boku Roncallego jako Patriarchy Wenecji[17]. Papież Jan XXIII przyjaźnił się również z kardynałem Stefanem Wyszyńskim. Obaj hierarchowie poznali się jeszcze w Wenecji. Gdy prymas składał wizyty w Watykanie, na osobiste polecenie papieża witał dostojnego gościa Substytut(zastępca) Sekretarza Stanu Stolicy Apostolskiej. Kardynał Wyszyński był ostatnim zagranicznym dostojnikiem Kościoła przyjętym przez Jana XXIII 20 maja 1963 roku. Papież zmarł 3 czerwca tego samego roku. Podobno obok łoża umierającego stał wówczas obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. W uroczystościach pogrzebowych brało udział dwóch polityków związanych katolickim Ruchem „Znak”. Byli to: poseł na Sejm Tadeusz Mazowiecki oraz członek Rady Państwa Jerzy Zawieyski[18].

W tym miejscu powiedźmy kilka słów o upamiętnieniu Jana XXIII w Polsce. Bezpośrednio po śmierci papieża, Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa nadała serię audycji poświęconych zmarłemu[19]. Inną wielką  zasługę w  materii podkreślenia związków poprzednika z Polską położył papież Paweł VI, przekazując prymasowi Wyszyńskiemu należący do swego poprzednika pierścień, paliusz wraz z podtrzymującymi go szpilami oraz pieczęć na łańcuchu, którą zamknięto drzwi Kaplicy Sykstyńskiej podczas konklawe w 1958 roku. Wszystkie te pamiątki złożono początkowo w skarbcu katedralnym w Gnieźnie. Dziś stanowią element ekspozycji Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej[20]. W latach 1964-2014 ukazały się 4 wydania Dziennika Duszy, czyli refleksji Angelo Roncallego na temat Wiary i kapłaństwa w przekładzie Józefy Ledóchowskiej[21].W roku 1968 odsłonięto pomnik Jana XXIII ufundowany, O, ironio! przez komitet wojewódzki PZPR. Motywacją ateistycznego reżimu do uczczenia przywódcy religijnego była chęć uznania słów papieża o ziemiach zachodnich po wiekach odzyskanych, wygłoszonych w przemówieniu biskupa Rzymu do hierarchów Kościoła przybyłych z Polski na obrady Soboru Watykańskiego II. Komunistyczni przywódcy potraktowali tę wypowiedź Jana XXII jako deklarację poparcia dla przekazania Polsce ziem niemieckich po II Wojnie Światowej[22]. W październiku 2015 powołano parafię pod wezwaniem kanonizowanego rok wcześniej Jana XXIII w Komornikach[23].                          

---

[1] Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), www. isap.sejm.gov.pl, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19250720501/O/D19250501.pdf, artykuły IX,XI,XIII,;A. Kmak-Pamirska, Kontrowersje Wokół Postaci Biskupa Gdańskiego Carla Marii Spletta A Pojednanie Polsko-Niemieckie, Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego, s. 4,  https://dspace.uni.lodz.pl/bitstream/handle/11089/31125/263-273_Kontrowersje%20wokol%20postaci%20biskupa%20gdanskiego.pdf?sequence=1&isAllowed=y, dostęp 19.05.2026.

[2] J. Krzywicki, Papież wystawił Polaków. Wstydliwa historia z 1939 roku, www.wydarzenia.interia.pl, https://wydarzenia.interia.pl/historia-w-interii/news-papiez-wystawil-polakow-wstydliwa-historia-z-1939-roku,nId,7770544, dostęp 21.05.2026.

[3] Kardynał Hlond Metropolitą warszawskim, Głos Wielkopolski, Rok II, P NR 95, s. 1, Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/526020/edition/433442/content, dostęp 21.05.2026.

[4] T. W. Muzeum Historii Polski, Kalendarium 23/071951. W Krakowie zmarł Kardynał Adam Sapieha, www. muzhp.pl, https://muzhp.pl/kalendarium/w-krakowie-zmarl-kardynal-adam-sapieha, dostęp 25.05.2026.

[5] M. Kindziuk, Kardynał Stefan Wyszyński Prymas Polski, Kraków 2019, s.40,45, 67,121.

[6] Z. Grocholewski, Kard. Bolesław Jan Filipiak(1901-1978) długoletni audytor i dziekan Roty Rzymskiej, Prawo Kanoniczne:Kwartalnik prawno-historyczny 24/3-4 265-285, 1981, s.269[5], www. bazhum.muzhp.pl, https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/prawo-kanoniczne-kwartalnik-prawno-historyczny/1981-tom-24-numer-3-4/prawo_kanoniczne_kwartalnik_prawno_historyczny-r1981-t24-n3_4-s265-285.pdf, dostęp 12.06.2026; Rota Rzymska – znaczenie, definicja, Słownik Języka polskiego PWN, www. sjp.pwn.pl, https://sjp.pwn.pl/slowniki/Rota%20Rzymska.html, dostęp 12.06.2026.   

[7] Ł. Lubiański, Poznali się w ciężkich czasach. Kard. Andrzej Maria Deskur, Jan Paweł II – papież nadziei, www. jp2.tvp.pl,  https://jp2.tvp.pl/47193480/poznali-sie-w-ciezkich-czasach-kard-andrzej-maria-deskur, dostęp 12.06.2026.

[8] Papież Pius XII a Polska:1939-1949:przemówienia, listy, komentarze\ oprac. Kazimierz Papée, Rzym 1954, Biblioteka Narodowa- Katalog,  https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma9914917306805606&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,Pius%20XII%20a%20Polska&offset=0,, dostęp 25.05.2026.

[9] Muzeum Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II w Wadowicach. Kalendarium Życia, www. domjp2.pl, https://domjp2.pl/kalendarium-zycia, 25.05.2026.

[10] B. Kędziora, Pius XII w cieniu czarnej legendy, Niedziela. Magazyn, 5/2024, www.magazyn.niedziela.pl, https://magazyn.niedziela.pl/artykul/pius-xii-w-cieniu-czarnej-legendy, dostęp 28.09.2026.

[11] www.archiwum.ipn.gov, https://archiwum.ipn.gov.pl/pl/publikacje/ksiazki/205203,Papiez-Pius-XII-w-propagandzie-komunistycznej-w-Polsce-w-latach-19451958.html, dostęp 28.09.2026.

[12] www.wds.pl, https://wds.pl/promocje-pasterz-swiata,c4,p441,pl.html, dostęp 29.09.2026.

[13] Papież Jan XXIII. Kochał Polskę od dziecka, www.Polskieradio.pl,  https://polskieradio24.pl/artykul/963128,papiez-jan-xxiii-kochal-polske-od-dziecka, dostęp 02.06.2026.

[14] Ks. W.M. Zarębczan, Pojawił się człowiek posłany przez Boga, a imię jego było Jan, 25 04.2014 – Światowe Rekolekcje Podhalańskie, Sacrofano-Roma, s. 12,  www.zarebczan.pl, https://www.zarebczan.pl/files/janxxiii.pdf, dostęp 9.06.2026.

[15] J. W.

[16] J.W, s.9,10.

[17] J. W, s.9,12.

[18]  Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 18 kwietnia 1961 r. O Wynikach Wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 16 kwietnia 1961r , s. 6, Internetowy System Aktów Prawnych, www.isap.sejm.gov, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19610300145,    Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 15 maja 1961 r. w sprawie wyboru Rady Państwa, Internetowy System Aktów Prawnych, www.isap.sejm.gov, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19610390180, Ks. W. M. Zarębczan, j.w, s. 10,11,12, dostęp 17.06.2026.   

[19] www Polskieradio.pl,  https://www.polskieradio.pl/68/787/Tag/88996, dostęp 18.06.2026.

 

[20] www.wzgórzelecha.pl, https://spacer.wzgorzelecha.pl/?_gl=1*1lwdr1m*_ga*MTM5MDU0MDQwMy4xNzc5ODY3NTAw*_ga_ZBRSKDHW33*czE3ODE3NzIwMjkkbzQkZzEkdDE3ODE3NzIzNzgkajYwJGwwJGgw&_ga=2.156191154.846288507.1781772033-1390540403.1779867500, dostęp 18.06.2026.

[21] Biblioteka Narodowa- Katalog, https://katalogi.bn.org.pl/discovery/search?query=any,contains,Jan%20XXIII%20Dziennik%20Duszy&tab=LibraryCatalog&search_scope=NLOP_IZ_NZ&sortby=date_d&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&facet=frbrgroupid,include,9026143311176658365&offset=0&came_from=pagination_2_1&conVoc=false, dostęp 20.06.2026.

[22] J. Karwecka, Historia. Papież Jan XXIII a Wrocław, nasza Historia, Gazeta Wrocławska, 20.05.2014, www. gazetawroclawska.pl, https://gazetawroclawska.pl/historia-papiez-jan-xxiii-a-wroclaw/ar/3425615, dostęp 29.09.2026.

[23] www,web.archive.org, https://web.archive.org/web/20170902003747/http://www.archpoznan.pl/content/view/3724/107/, dostęp 29.09.2026.